موسیقی گیلان و جایگاه آن در موسیقی ایران

عرصه از مرد تهي است _ كاش دستي آيد _ عشق را بر رگ ما بند زند ... اين شايد اولين باري باشد كه قلمي پيرامون موسيقي گيلكي آن هم در سطحي وسيع  و در نشريه اي تخصصي زده خواهد شد . شايد اهالي موسيقي گيلان بر آنند آنچه موجود است شايسته ارائه و نقد و بررسي نيست و انصافاً آن چه موجود است آيا تمام موسيقي گيلانست ؟ خوانندگان محترم مي دانند كه گيلان با توجه به كوچك بودن از نظر جغرافيايي اقوام مختلفي را در خود جاي داده است . اگر در نقشه ايران دقت كنيم مي بينيم كه گيلان از سويي به آستارا (آذري زبان) از طرفي به توالش (تالشي زبان) از سمتي به لوشان و منجيل كه كانون تقابل و همزيستي فرهنگ هاي مردمان مهاجر يا رانده شده اعم از : كرد ،لر ، ترك ، تات ، كرد كرمانژ و ... و از طرفي ديگر به منطقه مازندران غربي و از سمتي ديگر نيز با مردمان كوهپايه بازماندگان ديلمان تؤامان با اقوام عمارلو (كرد) و لر و تا همسايگي رودبار الموت مي رسد كه شايد كمتر استاني چنين شرايطي عجيب را دارا باشد . يقيناً اين گوناگوني در موسيقي گيلان نيز بايد مشهود باشد كه چنين است . تاريخ تحول و يا مطرح شدن موسيقي گيلان در موسيقي كشور به دوره استاد ابو الحسن صبا نابغه موسيقي كشور مي رسد و تا قبل از ايشان هنوز نه صدا و سيمايي وجود داشت كه امكان پخش موسيقي آن زمان گيلان را داشته باشد و نه نوازندگان يا خوانندگاني كه به مركز راه يابند و دوره صبا نقطه عطفي در موسيقي گيلان مي باشد . با آمدن استاد ابو الحسن صبا و انتصاب ايشان به عنوان رياست هنرستان صنايع ظريفه رشت توسط كلنل وزيري وضع موسيقي گيلان چه از نظر آموزش و تدريس چه نوازندگي و چه پژوهش بسيار تحول يافت . آن جه كه مدنظر اينجانب است توجه صبا به موسيقي نواحي و انضمام مقام ها و قطعات گيلكي به رديف موسيقي ايران به نام رديف صبا مي باشد . بنا به اظهار همه موسيقيدانان همدوره صبا و شاگردانش آوازهاي ديلمان ، حاجياني ، چوپاني ، غم انگيز ، گيلكي و ... و قطعاتي مانند : زرد مليجه ، رقص چوبي ، گوسند و خون ، كوهستاني و ... توسط صبا از گيلان به موسيقي ملي راه يافت كه اين در خور ستايشي بي اندازه است . اما بزرگترين ايرادي كه به اين نوع برداشت وارد است اين است كه موسيقي نواحي كشور يا موسيقي شباني و روستايي براي خود شان نزول دارد و دليل و ادله اي براي نواختن و هر قطعه ترجمان يك سري احساسات عميق كه همراه با ني يا سرنا و يا كمانچه آن محل يا روستا و بر اساس يك زندگي كاملاً بدوي و غير مدرن است . بديهي است كه به نت در آوردن قطعات مستلزم زدن تمامي شاخ وبرگهاي احساسي قطعات است كه تازه اگر هم مي شد با علايمي آن تكيه ها و تحريرها را به نت در آورد باز پشتوانه نواختن آن يك عمر زندگي در روستا بايد باشد . نگارنده چون سالهاست  در پي تحقيق و پژوهش موسيقي فولكلوريك گيلان به اقصا نقاط كوه و جلگه گيلان سفر مي كنم بارها آرزو مي كنم كه اي كاش قطعاتي مانند زردمليجه و ... به صورت اورژينالش موجود مي بود تا ما تفاوت آنها را با هم مي ديديم . امروزه طي تحقيقات اينجانب و بر اساس شواهد موجود اعم از كاست و فيلم و راويان زنده قطعاتي را از موسيقي سازي و آوازي گيلان پيدا كرده ام كه شايد بسيار ياز آنها را كمتر كسي حتي در گيلان شنيده باشد . متاسفانه چون نه قدرت ئو نفوذ صبا را داريم و نه مرداني كه از تبار گيل بر آيند و كاري بكنند . هنوز تكليف اين مقام ها و قطعات معلوم نيست . به عنوان نمونه قطعاتي سازي آوازي به نام هاي : گلن كشي _ گوسند و خون اصلي _ آبكناري _ ديلمان دادو _ رضاخاني ( ورامين ) _ غربتي و دربدري _ عزيز و نگاري _ شرفشاهي _ ليلي جوني و ... بسياري كه ذكر نامهايشان دردي را دوا نمي كند ! در گيلان شرق و كوهپايه هاي جنوب شرق گيلان وجود دارد كه تا كنون نتوانسته ام آنها را ثبت نمايم و از همين جا از استاد محمد رضا درويشي بزرگ مرد تحقيق و پژوهش موسيقي نواحي كشور عاجزانه تقاضاي كمك دارم . زنده ياد صبا راز غناي كوهستان هاي گيلان را دريافته بود و مسافرتي كه به ديلمان داشت و ملاقاتي با مرحوم اكبرخان تارنواز اسپيلي داشت و همچنين فيض الله نامي كه قريب به احتمال از اكراد كوهپايه مي باشد اين ادعاي بنده را شاهد مدعاست . اما بعد از صبا هيچ كس نه اينكه كاري براي موسيقي گيلان نكرد بلكه با ساختن آهنگ ها و ترانه هايي سبك و بي مايه _ مايه تحقير موسيقي فاخر گيلان شدند . البته لازم به ذكر است كه در حدود شصت سال پيش توسط استاد احمد آشورپور ترانه هاي زيبايي در قالب چهار كاست به بازار عرضه شد كه هم اكنون جزو بهترين آثار محلي گيلان محسوب مي شوند اما با روح موسيقي گيلان فرسنگ ها فاصله دارند . بعد از احمد آشورپور ، خانم شمس و آقاي جفرودي تنها كسي كه توانست تا اندازه اي خود را به موسيقي كوهستان نزديك كند پوررضا بود . اگر بخواهيم كارنامه هنري پوررضا را بررسي كنيم مي توانيم بگوييم كه پوررضا خواننده اي است كه بهترين آثار موسيقي محلي گيلان اعم از شعر و ملودي همزمان با او تولد يافت . بزرگاني چون آرياپاد ، خيرخواه ، شيون فومني ، محمد ولي مظفري و بسياري كه نمي شناسمشان ترانه هايي را به پوررضا دادند كه با صداي ملكوتي او شهره آفاق شدند ولي دريغ كه اولاً عمدتاً در آثار اجرايي ايشان نامي از سازندگان آثار و راويان ملودي ها و آهنگ ها برده نمي شود . ثانياً توضيحات يا به عبارتي ديگر توجيهات بعد يا قبل از اجراهاي هنري شان بسيار غير علمي و غير فني مي نمايند و ثالثاً گاهاً استفاده نابجا از ملودي ها خصوصاً در سالهاي اخير مانند خوانندگان آواز (گيله لو) در سريال پرطرفدار پس از باران نوعي تحريف يا ناديده گرفتن تاريخ شفاهي گيلان محسوب مي شود . همه شما احتمالاً سريال فوق را ديده ايد و مانند بنده از صداي زيباي پوررضا لذت برده ايد و شايد تمامي شنوندگان و حتي اهالي گيلان تكيه كلام « گيله لو » را به معني دختر گيل فهميدند در حالي كه آن چه كه خوانده شد اثر زنده ياد محمد ولي مظفري كجيدي بود و در ارتباط با خيزش جنگل سياهكل در سال 1349 و اصلاً هيچ ارتباطي با خانم كوچيك ! شهربانو ! نداشت و ندارد . اما الحق و النصاف فقط پوررضا مي تواند آواز يا ترانه اي را ماندگار كند و حق با فروغ بود كه تنها صداست كه مي ماند . استاد فريدون پوررضا با توجه به اشتباهات فاحش در خصوص ثبت و ضبط و اجرا و نامگذاري مقام هاي موسيقي گيلان اقدامات بسيار ارزشمندي را هم در كنار حسين حميدي  محقق ارزشمند موسيقي نواحي كشور انجام داده است خصوصاً در دو كاست بي نظير « مي گيلان » و «گيله لو » تمام شد و حال صحنه به نامدگان واگذار شده ! استاد حسين حميدي علاوه بر دو كاست فوق در كاست « شاباش » و آْلبوم « هشت بهشت » سهمي قابل توجه براي موسيقي گيلان باز نمود . حميدي جداي از كارهاي فوق با تشكيل گروه شمشال گيلاني به خوانندگي ناصر وحدتي ، انقلابي در موسيقي گيلان شرق به وجود آورد كه بسياري از هنرمندان اين خطه از كشور را برانگيخت كه جدي تر خود و ماهيت خود نگاه كنند .  حميدي توانست با سازبندي اي مناسب و بي همتا تكليف آنهايي را كه مي خواهند براي موسيقي گيلان كاري بكنند را مشخص كرد . استفاده از لبك _ نقاره گيلان _ بوق (شيپور) _ كرنا _سه تار _ لَلَه و معرفي و تنظيم قطعات مهجور گيلان پوشش و دكوراسيون مناسب با زندگي شباني و كوهي و ... اقدامات ارزشمندي بود كه ميتوان حميدي را حلقه گمشدهْ زنجيرهْ نگرش صبا به موسيقي گيلان دانست . اگرچه آن چه كه در كنسرت ساري _ كرمان و تهران اجرا شد با اصلش فاصله اي بسيار دارد و طبيعي هم هست اما نكته قابل ذكر قطعات ضربي انتهاي برنامه بود كه اغلب مخصوص بازي كودكان و غير موسيقيايي بود اَجر حميدي را ضايع نمود و نگذاشت اهل فن به اين كارها جدي نگاه كنند . شايد حميدي به دليل غير گيلاني بودن متوجه اين ضعف بزرگ نشده ولي جناب وحدتي كه خود از تبار انديشه ورزان و بزرگان است به جاي اينكه از صدها ترانهْ جدي و ارزشمند گيلان در معرفي فرهنگ زاد و بوم خود اين قسمت ضعيف كار را بسط داده و بارها اجرا نمود كه جاي بسي گله (البته دوستانه ) دارد . نگارنده خود را جامع اطلاعات و منبع اخبار نمي داند و مي داند آنجا كه ادعا باشد علم و آگاهي حضور ندارد اما به فراخور فهم خود در يكي از كنسرت هاي پژوهشي بررسي آوازهاي گيلكي در شهرستان لنگرود موسيقي گيلان را برتي اولين بار تقسيم بندي و تفكيك نمودم و در نشريهْ سبزينهْ كادوس _ حوزهْ هنري گيلان به چاپ رسانيده ام كه حضورتان تقديم مي نماييم . اين قسمت دقيقاً بر اساس شواهد موجود در موسيقي گيلان شرق كه اصلاً زيربناي عمدهْ آوازها و قطعات موسيقي كل گيلان را شامل مي شود نوشته شده . اين تفكيك دو پيام و نظريه را دنبال مي كند : الف _ موسيقي گيلان براي تمامي اقشار و سن وسال مردم گيل و گالش مفهومي جداگانه دارد و شايد هم بتوان گفت براي هر سن و سال و جنسيتي نوعي آواز و موسيقي وجود دارد كه قابل توجه مي باشد . ب _ امروزه بسياري از آوازها يا قطعاتي را كه نام مي برم به دست فراموشي سپرده شده و بعضاً هم به صورت هايي ناروا تحريف يا تبديل مي شوند كه اميدواريم بتوانيم جلوي اين فرسايش عظيم را بگيريم . مجموعه موسيقي گيلان مجموعه دردها ، عشق ها ، حرمان ها ، اتفاقات مهم سياسي اجتماعي و ... مي باشد و خصوصاً موسيقي كودك كه خود مقوله ايست بسيار مدرن كه سالهاست دنياي غرب روي آن مانور مي دهند از قديم الايام در اين سرزمين وجود داشته و يا بسياري از آيين كه اشعار ملوديك داشته اند جايگاهي ويژه دارند . به نمودار توجه كنيد . در اين نمودار آنچه كه مطرح شد جايي براي موسيقي جنگ يا حماسي قايل نشده ام و بزرگ ترين دليل ادعاي بنده همانا نسل كشي هاي صفويان در گيلان مي باشد كه ذكر موارد آن ملال آور رقت بار است اما جالب در اين است كه در موسيقي آييني كوهپايه گيلان نوعي چاووشي در چهارگاه خوانده مي شود كه خود مجالي مي طلبد و حوصله اي بيشتر . در شماره هاي بعدي به صورت جداگانه مشخصه هاي سازي و آوازي گيلان مي پردازم و انشاالله خواهيم ديد كه ساز و آواز در گيلان به سبك و سياق گيلكي داراي چه ويژگي هايي است و چگونه مردم كوه و جلگه گيلان با شعر و ملودي و ترانه احساس ناب و بكر خود را بازگو مي كنند .

 

^{موسیقی گالشی  موسیقی اصیل منطقه دیلمان و پیرکوه}  

 

سالهاست که غربت خود را ترانه میخوانند، می رقصـند، گریه می کنند، میخندند... آنها آنقدر زمینی خدا را می جویند و می یابند که عارفان و زاهدان در هفت رواق  آسمان ها نمی تواننـد !   آنقـدر غصـه هایشـان مــال خـودشـان است که نیــازی به تحصیلات ،نت،ردیف آوازی،قافیه،عروض و ...ندارند! ...آنقـدر که غصه هایشان مال خودشان است...غربت آنها از همین است که امروز کسی را می بینند و فــردا که از دست شان رفت نمی گویند مُرد ،می گویند :موقوف شده!(موقوب ببوی) می گویند :خاک خیلی پست است! می گویند : مو می ننه جونه یدنه م  خـوان تره بنـالم (با اینکه یکی یدونۀ مادرم هستم برای تو می نالم)... در محرم و صفر ساز و آواز نمی زنند ، نمی خوانند!   می گویند سر مزار ما با ساز و آواز بیایید!! آری اینها نوازنـدگـان و خــواننـدگـان غــریبی هـا و تنهـایی های همـۀ عمـرند که در کسـوت هنرمندان(لوطی ها)ی گیلان زمین (گالشها)ی کوهپایه های شـرق و جنوب شرقی گیلان خـواندند و مـردند و ماندند!  هنوز هم لابلای کاست های از مومیایی  غربت و تحجّر درآمده ، نفیر سوزناک کمانچه ها ، لَُله ها ، ویلن ها و شرفشـادی هایشـان بگوش میرسند،همین خاک پست!بسیاری شان را در بر گرفتـه و سالهای خاموشی چند دهۀ اخیر بسیـاری دیگر را از ما گرفت.دریغـا که این لوطیان و لولیـان خوش آوازِهمیشه دردمند و همیشه خندان! مطربهای گالشی گیـلان نسلشان روبه نابـودی است ،آنها که رفتند رفتند امّا آنها که مانده اند غصّۀ سکوت و فراموشی را همـراه با صدای بی درد کیبوردها و پرکاشنها تحمّل می کنند ،خون می خورند و تتمّۀعمر خود را در انزوایی وحشتناکتراززنـدان سکندر ،به امید رهایی بسوی ملک سلیمان می سپرند -نخستین شان زنده یاد( آبرار خوشخوان عین شیخ )بود که در همین چند سال پیش بی آنکه به جشنواره ای دعوت شود ،کاری ازاوضبط شود یا اینکه خدای ناکرده مورد تفقّد قراربگیرد !خاموش شد ،  دردا که جز به مـرگ نسنجند قدرمرد، یک دنیا استعداد و حسّ و حال را با خود به خاک برد ،او براستی و به تنهایی همۀ تجربه ها را در همین چند قدمی از ما دریغ کرد یادش گرامی بادا

 

زنده ياد آبرار خوشخوان عين شيخ

آبرار خان در نواختن کمانچه و سرنا (ساز) شیوۀ کاملاً منحصر به فرد دارد،وی تقریباً تمام عمر خود را صرف موسیقی گالشی گیلان نمود ،تصویر بالا سمت راست آبرار خوشخوان در یکی از عروسی های گالشی در روستای عین شیخ از توابع دیلمان را نشان میدهد. گرچه به یمن فعلیتهای ارزشمند استاد محمد رضا درویشی آبرار خوشخوان را در سراسر ایران و جهان می شناسند اما اصولاً خوشخوان با صدا و سیما چه در قبل و چه در بعد از انقلاب میانۀ خوبی نداشت.

با اینکه بارها از طرف صدا و سیما و یا بزرگان موسیقی گیلان و کشور برای دیدنش رفتند ولی آبرار تمایلی برای اجراهای صحنه ای و تلویزیونی نداشت و عمدتاً استقبال خوبی هم از این افراد نداشت.او در خلوت خود رازها داشت که همه را با خود برد .

استاد آبرار خان دو بار تاهل اختیار کرد که از همسر اول یک پسر بنام عزیز خوشخوان دارد(متولد1320متوفی بسال1367).گرچه عزیز به فاصلۀ کوتاهی از مرگ پدر به دیار باقی شتافت که یادش گرامی باد .

 

 

 

زنده ياد عزيز خوشخوان

زنده یاد عزیز خوشخوان در نوازندگی ویلن ، دایره و ضرب بسیار توانا بود و کمتر کسی در ویلن گالشی و سنتی به قدرت و مهارت او دیده شده ، عزیز فرزند ارشد آبرار بود و به خوبی میتوانست راه پدر را ادامه دهد وخلا فعلی موجود در موسیقی گالشی گیلان پر نماید.در این تصویر که متعلق به یک عروسی در روستای گیسل می باشد ، نفر دوم  نشسته از راست آبرارخوشخوان در کنار فرزندش عزیز(در حال  نواختن  ویلن) دیده می شود.

از فرندان عزیزخوشخوان  متاسفانه  هیچکدام اهل هنر نشدند و حتی ساز (سرنای) یادگاری از مرحوم کرد فیض الله نوازندۀ معروف ساز و کمانچۀ گالشی بصورت بسیار بدی مفقود شد . ناگفته نماند این همان سرنای معروفی بود که آبرار خان در یک عروسی پر تنش و در یک رقابت تحسین برانگیز از کرد فیض الله به یادگار گرفته بود . دور تا دور این ساز توسط نقره  آراسته شده بود.افسوس که کسی از سرنوشت موهوم این ساز اطلاعی ندارد. زنده یاد عزیز خوشخوان داماد استاد تراب انوری عین شیخ بود. عزیز خان در سال 1367 متاسفانه بر اثر سکته در گذشت ، تقریباً شش ماه بعد از درگذشت پدر.روحش شاد.

آبرار خان  فرزندان دیگری هم داشت البته از همسر دوم خود که اهل گیسل بود. بزرگترین آنها ایرج خوشخوان است (متولد1328) که ویلن ، دایره، ضرب و نقاره  مینوازد.

 

ايرج خوشخوان

ایرج روحیۀ لطیفی دارد ، بسیار خوش مشرب و اهل دل است با اینکه بارها سازش را شکستند و بسیار بر او سخت گذشت ، ولی همچنان نواختن را تنها راه درآمد ، زندگی و عشق ورزی دانست .ایرج هم اکنون از نوازندگان قدر ویلن و دایره گالشی است. ایرج خوشخوان صدای بسیار دلنشینی دارد و سابقاً خوانندۀ مجالس پدر بود .خوشبختانه در خانوادۀ ایرج هنر جایگاه ویژۀ خود را دارد و فرزندان ایرج تنبک و آواز کار می کنند.       

نصرت خوشخوان

نصرت خوشخوان( متولد1335 ) فرزند دیگر آبرار است که آوازهای گالشی را بسیار دلنشین میخواند و بخصوص ترانه های قاسم آبادی را خیلی زیبا میخواند . نصرت ضرب گالشی هم می نوازد و  طبق مرسوم گالشها آواز و ترانه هایش را با ضرب اجرا میکند.وی اکثراً با  برادرش ایرج همراهی میکند .

چهارمین جشنواره آئین تحویل سال نوگیلانی یا دیلمی ، موسوم به" نوروز بل"  در منطقه کوهستانی  چاک دیلمان برگزار شد.
 بل در گویش گیلکی به معنی " شعله آتش " است و"  نوروز بل"  یعنی شعله آتش نوروزی.
 در این مراسم،  چوپانان و دامداران کوهستان های گیلان و غرب مازندران  بر فراز قله کوه ها که مظهر تمیزی و پاکی و به دور از هر آلودگی است جمع می شوند و با افروختن آتش،  به دور آن حلقه زده و خداوند را شکر می کنند.
"  نوروز بل " یا سال دیلمی گیلان قدیم، همه ساله در نخستین روز از فصل بهار برگزار می شده که با انتخاب یک روز کبیسه به نام " ویشل " به تدریج از اعتدال بهاری فاصله گرفت و به نیمه تابستان و زمان برداشت محصولات کشاورزی تبدیل شد. با این جشن، تاریخ د یلمی،  وارد هزار و 583 سالگی شده است .
 در"  نوروز بل"  برنامه های متنوعی همچون بند بازی ( لافند بازی )  کشتی گیله مردی و نمایش های بومی محلی برگزار می شود .
 این مراسم با حضور پر شور مردم استان و دیگر نقاط  کشور و تعدادی گردشگران خارجی برگزار شد.
 در این مراسم حضور تصویر برداران چند ین شبکه تلویزیونی و عکاسان جلب توجه می کرد ./

بعد چندین تپه و ماهور و کوه 

شعر های کردی کرمانجی آقای عطااله عطایی پیرکوهی

 کشت زعفران در پیرکوه

کردی کرمانج زبان اصلی مردم دهستان پیرکوه